Historia Dobrodzienia

Historia Dobrodzienia

Pobyt człowieka na Ziemi Dobrodzieńskiej sięga II - III okresu epoki brązu (1450 - 1000 lat p.n.e.), z których pochodzą najstarsze znaleziska – przedmioty codziennego użytku. W odległych czasach, na przełomie er, Śląsk zamieszkiwały wandalskie plemiona Silingów, które około IV wieku n. e. w większości opuściły tą krainę.W końcu IV wieku i w pierwszej połowie V w. rozwijała się tu „kultura dobrodzieńska", która zasłynęła wyrobami ceramicznymi (dzbany, butle, wiadra, misy, amfory, umba) i metalowymi (topory, oszczepy, noże, radlice, okucia, brzytwy, sprzączki, igły, zapinki, bransolety wisiorki i inne wyroby żelazne i brązowe) o cechach germańskich (gocko -gepidzkich) i sarmackich. Ludność grupy dobrodzieńskiej mieszkała w krótkotrwałych domach prostokątnych, wznoszonych w konstrukcji słupowej.

W końcu VI wieku z południa i ze wschodu na nasze tereny zaczęli przenikać Słowianie. Ziemia Dobrodzieńska znalazła się w obrębie obszaru Śląskich plemion Opolan. W 984 roku w drodze do Krakowa zatrzymał się w Dobrodzieniu biskup Wojciech. Zgodnie ze starym zwyczajem każdego roku w dniu 23 kwietnia urządza się procesje do kapliczki Św. Wojciecha.

Od zarania swych dziejów Dobrodzień wchodził w skład księstwa opolskiego, którego pierwszym księciem z linii Piastów był Mieszko Plątonogi (1163 - 1211). Położony przy dawnym, śląsko-małopolskim szlaku handlowym pojawił się w dokumentach już w 1267 roku, w kilkanaście lat przed nadaniem miejscowemu sołtysowi Henrykowi przez księcia opolskiego Bolesława I przywilejów w 1279 roku. W 1304 roku wzmiankowany w Lib.Fund.Ep.Vrat. Utrwala się nazwa miejscowości - Dobrosin (1279), Dobradin (1300), Dobrodzin (1574), Guttentag (1636). Na początku XIV wieku była to dość duża leżąca nad rzeczką Nosek (obecnie Myślinka) osada, bo w 1311 roku istniał w niej już kościół parafialny Św. Marii Magdaleny, którego proboszczem był Bertold.

Prawa miejskie, oparte na prawie magdeburskim otrzymał Dobrodzień z rąk księcia Władysława Opolczyka w 1374 roku, natomiast dnia 21 sierpnia 1384 roku książę Władysław obdarował nasze miasto wieloma przywilejami - dwiema wioskami Ligotami wraz z wszystkimi polami, lasami oraz dochodami. Mieszkańcy byli zwolnieni od wszystkich innych powszechnych opłat, danin i robót. Żyli w skromnym niezmąconym przez całe lata dobrobycie.

Z tego okresu pochodzi herb Dobrodzienia, który ma charakter złożony. Pół orła złotego w błękitnym polu pobocznicy lewej nawiązuje do heraldyki opolskiej linii Piastów Śląskich, a w czerwonym polu pobocznicy prawej znajduje się połowa róży heraldycznej o płatkach białych z zielonymi wypustkami.

W końcu XIV w. na skutek konfliktów zbrojnych książąt opolskich z królem polskim Władysławem Jagiełło, Dobrodzień dostał się w ręce dowodzącego rycerstwem koronnym Spytka z Melsztyna,  by następnie zostać własnością książąt niemodlińskich. W 1422 roku w liczącej około 100 mieszkańców miejscowości istniał już dwór, którego zarządcą był Jan, właściciel folwarku Jeżowa z przyległościami. W 1452 r. wybudowano tu prawdopodobnie zamek warowny otoczony wałami ziemnymi i ostrokołem. W tymże roku obdarowany Dobrodzieniem przez księcia wielkostrzeleckiego Bernarda został Pan ze Skrońsków – Henryk Kranczkowski, który odebrał wsie Ligoty i narzucił mieszczanom obowiązki pańszczyźniane. Podobnie postępowali późniejsi właściciele, co spowodowało zastój w rozwoju gospodarczym miasta. Mimo niekorzystnych warunków w mieście nadal rozwijały się niektóre rodzaje rzemiosł, a w szczególności stolarstwo, które z czasem stało się synonimem miasta. W XV w. istnieją również kulturalne związki z Koroną, wielu synów mieszczan studiowało w Akademii Krakowskiej, a niektórzy z nich pełnili poważne funkcje, np. Maciej syn Świętosława z Dobrodzienia był notariuszem i osobistym sekretarzem archidiakona krakowskiego. Kolejnym właścicielem Dobrodzienia był Franciszek Kalinowski, który również posiadał w tym czasie pobliską Turzę.

Po śmierci ostatniego piastowskiego księcia opolskiego Jana II Dobrego (1532) leżący w księstwie opolskim Dobrodzień przechodzi pod zarząd Habsburgów. W tym czasie posiadaczem dóbr dobrodzieńskich był Jan I Posadowski z Posadowa, a następnie Wacław i Jan II Posadowski (w latach 1551 - 1582), Magdalena Kurtzbach, dziedziczka po Wacławie Posadowskim (1582 - 1585), Jerzy Jarocki z Jaroszyna (1585 - 1600), Daniel Jarocki z Jaroszyna (1610 - 1612), Anna Jarocka z Jaroszyna, z domu von Gaschin (od 1612 do 1648), która stale zwiększała obciążenia feudalne i zapisała się niechlubnie w legendach o Czarnej Damie z Dobrodzienia. W 1610 roku wybudowano z kamienia ciosanego most dworski; jest to najstarszy zabytek naszego miasta.

W tym okresie miasto zostało wyjątkowo doświadczone na skutek wydarzeń i skutków wojny trzydziestoletniej, kiedy to Dobrodzień został ztyranizowany przez udające się w kierunku Opola wojska króla polskiego Zygmunta pod dowództwem Stanisława Stroinowskiego oraz przez pożar, który zniszczył miasto w 1625 roku.  Po raz kolejny lata gorzkiej biedy dotknęły mieszkańców, kiedy w 1633 roku na Śląsk wkroczyły wojska pod dowództwem saksońskiego generała Arnima Eden oraz najwyższego dowódcy szwedzkiego hrabiego Thurna. Dobrodzień został splądrowany i spalony, a niektórzy mieszkańcy wymordowani. Mimo to w 1630 roku zbudowano kościół cmentarny p.w. Św. Walentego i ufundowano dla budującego się kościoła Św. Marii Magdaleny monstrancję w stylu gotycko-renesansowym (1650). Z roku 1644 pochodzą wzmianki o istnieniu szpitala w sąsiedztwie „kościółka Walencinka”  wspieranego finansowo przez Adama Dobrodzieńskiego, magistra sztuk wyzwolonych i filozofii, bakałarza teologii oraz fundatora stypendiów dla ubogiej, lecz zdolnej młodzieży z Dobrodzienia zdobywającej wiedzę we Wrocławiu. W latach 1648 -1674 właścicielami Dobrodzienia byli członkowie starego śląskiego rodu Blacha z Wielowsi i Lubia. Dnia 25 sierpnia 1674 roku Bogusław Blacha sprzedał Dobrodzień wraz z okolicznymi wioskami Janowi von Blankowski. Kolejnymi właścicielami miasta byli Bogusław Ernest Antoni von Blankowski (od 1680 do 1707), oraz Franciszek Karol i Jan Wacław von Blankowski (1707 - 1710), Jan Wacław von Blankowski (1710 - 1724), a później do roku 1743 Franciszek Ludwik i Wacław Lazar von Blankowski. Dobrodzień nosił wciąż na sobie piętno doznanych zniszczeń – nieutwardzony i nieoświetlony rynek z sześcioma ciasnymi gospodami wybudowanymi z odpadowego drewna, domy parterowe kryte gontem lub słomą, z jednym drewnianym, gliną oklejonym kominem, kilka studni, dwie bramy miejskie.

W 1740 r. na Śląsk wkroczyły wojska króla pruskiego Fryderyka II Hohenzollerna. W krótkim czasie wprowadził on szereg poważnych zmian administracyjnych. Dobrodzień podlegał wtedy pod siódmy departament, którego radca wojenny i podatkowy miał siedzibę w Strzelcach Opolskich, a później w Tarnowskich Górach. Obywatele naszego miasta wiązali ogromne nadzieje z powstaniem „komuny miejskiej", kiedy to 5 sierpnia 1743 r. wykupili zamek i dobra dobrodzieńskie Franciszka Ludwika barona von Blankowski. Niestety, przejęcie własności przypadło na okres II wojny Śląskiej, mieszczanie nie zdołali właściwie zagospodarować swojej własności i z powodu braku środków finansowych w 1748 roku ponownie zostali poddanymi kolejnych właścicieli dobrodzieńskich dóbr – przedstawicieli rodów pruskich. Dobrodzień i okolice należały kolejno do Bernarda Henryka von Bornstädt i spadkobierców w latach 1748 – 1754, następcy tronu Karola Fryderyka von Schöneich-Carolath (1754 - 1763), rotmistrza Michała von Paczkowski (1764 - 1768), Jerzego Ludwika von Dalwigk (1768 - 1774), Mikołaja Augusta Wilhelma barona Burghaus (1774 - 1777), Ludwika Fryderyka Wilhelma hrabiego von Schlabrendorf (11. II. - 17. VII. 1777), Karola Henryka hrabiego Sobeck (1777 -1780), Feliksa Fryderyka Jana von Stümer (1780 - 1789), Fryderyka Augusta księcia Brunszwiku-Lüneburga (1789 - 1805), Wilhelma Fryderyka księcia Brunszwiku-Lüneburga Oleśnicy (1805 - 1815) oraz książąt Brunszwiku-Oleśnicy będących pod opieką Jerzego IV – króla Wielkiej Brytanii i Hanoveru (1815 - 1823).

W rękach książąt brunszwickich Dobrodzień pozostawał do 1884 roku. W tym czasie dobrobyt obywateli Dobrodzienia znacznie wzrósł. W drugiej połowie XVIII wieku wybudowano, bowiem na miejscu dzisiejszego parku jordanowskiego zakład hutniczy z wielkim piecem pracującym w oparciu o rudę darniową. Niektórzy mieszczanie posiadali po 15 – 20 par koni, którymi transportowano wyroby hutnicze do Odessy, Wrocławia, Brna, Poznania i Krakowa. Z tego też okresu pochodzi powiedzenie „w Oleśnie pycha, w Lublińcu błoto, a w Dobrodzieniu złoto". Wówczas Dobrodzień ilością mieszkańców i poziomem życia wyprzedził wiele górnośląskich miast. Rynek i ulice były już wyłożone kamieniami okrąglakami.

Dalszy rozwój miasta został zahamowany, kiedy rozwinął się przemysł na Górnym Śląsku, a Dobrodzień został pominięty podczas budowy kolei żelaznej łączącej okoliczne miasta. Miasto utraciło swoją pozycję w ruchu tranzytowym i transporcie handlowym. Ponadto w 1846 roku wybuchł ogromny pożar, który doszczętnie zniszczył centralną część miasta - ratusz z sądem, średniowieczny kościół katolicki na rynku, probostwo, pocztę, synagogę z 1781r., folwark dworski wraz z gorzelnią i wiele innych budynków (136 domów i 145 zabudowań gospodarczych). Nie spłonął jedynie drewniany barokowy kościół Św. Walentego i kilka domów na obrzeżach. Z pomocą dla pogorzelców pospieszyli mieszkańcy okolicznych miast, a także książę brunszwicki - właściciel dworu oraz król pruski Fryderyk Wilhelm IV.  Początkiem odbudowy po pożarze było wytyczenie większego rynku z szeregiem ulic oraz zmodyfikowanie średniowiecznego układu urbanistycznego miasta. W latach 1848 – 1849 wybudowano m.in. ratusz oraz pałac w stylu neoklasycystycznym, kościół ewangelicki (1848-1851), kościół katolicki w rynku w stylu eklektycznym (1851-1855). Budowle wznoszono pod kierunkiem m.in. mistrza murarskiego Wawrzyńca Gonske. Ponadto wspólnota żydowska wybudowała w 1848 roku nową synagogę, w 1850 - dużą łaźnię, a w roku 1863 dwuklasową szkołę. W okresie Wiosny Ludów 1848 roku przebywa na terenie Dobrodzienia kompania wojska i 30 huzarów. W 1858 r. działa w mieście już siedem cechów rzemieślniczych.

W 1884 roku cały majątek dobrodzieński przypadł w spadku królom Saksonii. Właścicielem został następca tronu saskiego Albert, który po koronacji w 1904 roku przybrał imiona Fryderyk August III. Przybywał on często do Dobrodzienia, zatrzymywał się w swoim pałacu myśliwskim przy ulicy Piastowskiej. Bardzo przez wszystkich lubiany, często spotykał się ze swoimi poddanymi. Na pamiątkę jego pobytu w Dobrodzieniu, po jego Śmierci w 1932 roku urzędnicy nadleśnictwa ustawili w Rzędowicach za leśniczówką duży kamień z wyrytymi literami „FAR” (Fridericus Augustus Rex) wraz z koroną i napisem w jęz. niemieckim „Ich niezapomnianemu Królewskiemu Panu urzędnicy leśni Nadleśnictwa Dobrodzień 1932”. W 1898 r. z inicjatywy saksońskiej królowej Karoli wybudowano w Dobrodzieniu nowy szpital, który na cześć „anioła ubogich” nazwano „Zakładem królowej Karoli”. W 1919 roku król Fryderyk August sprzedał część dóbr państwu i osobom prywatnym, a na podstawie prawa pruskiego z 27 grudnia 1927 roku majątek dobrodzieński został nabyty przez państwo niemieckie. Z kolei część tego nabytku rozparcelowano między miejscowych chłopów oraz przesiedleńców niemieckich. W 1909 r. wybudowano w Dobrodzieniu dużą szkołę katolicką oraz gazownię, zainstalowano oświetlenie gazowe. Dnia 6.XII.1913 r. otwarto linię kolejową do Fosowskiego. W latach 1906 - 1912 w Dobrodzieniu u swojej ciotki bywała Edyta Stein – wyniesiona na ołtarze (1987) siostra Teresa Benedykta od Krzyża. W czasie działań wojennych w I wojnie światowej w latach 1914 – 1918 zginęło 167 mężczyzn powołanych do służby wojskowej z Dobrodzienia. Dla uczczenia poległych miasto ufundowało pomnik z brązu (zachowany jedynie na fotografiach). W czasie III powstania Śląskiego miasto było w rękach powstańców z podgrupy „Linke”, którzy opanowali je dnia 6 maja 1921 roku. 
 
 Po podziale Górnego Śląska, od 15 czerwca 1922 roku Dobrodzień pozostał w granicach Niemiec - stał się miastem powiatowym. Utworzono najmniejszy w Rzeszy powiat dobrodzieński, którego obszar wynosił 322,52 km2. Na czele Powiatu Dobrodzień stał radca rządowy graf dr Matuschka, a od 28.VI.1922 – Otto Uliczka. Przed młodym powiatem postawiono poważne zadania. W 1923 roku zaprowadzono w mieście Światło elektryczne i wybudowano budynki starostwa, w których również znalazł siedzibę urząd skarbowy, katastralny i wydział oświaty. Postawiono następnie budynki poczty i telefonu, bank, wiele budynków mieszkalnych, zwłaszcza przy ulicy Piastowskiej i Oleskiej oraz salę gimnastyczną i kinową z pełnym wyposażeniem (dn. 19.VIII.1928). W 1928 r. uruchomiono również 42 metrową wieżę ciśnień, wodociągi i kanalizację oraz otwarto Szkołę Rolniczą, która nieco później zajęła własny budynek wraz z internatem. W tym czasie Dobrodzień liczył około 3600 mieszkańców. W okresie międzywojennym działało tu kilka polskich organizacji – Koło Związku Polaków w Niemczech, Koło Młodych Polaków i Harcerzy w Niemczech, Oddział Polskiego Banku Ludowego (1935). Od 1935 roku rozpoczęła się potajemnie emigracja do USA i Szwajcarii licznej społeczności dobrodzieńskich Żydów. Ich wynajęte lub sprzedane sklepy nadal funkcjonowały przez cały okres wojny. W 1937 roku starostą jest dr Wagner, a od 1938 r. - Heinrich Wartmann. Podczas nocy kryształowej w dn. 9 -10. XI.1938 r. w Dobrodzieniu została spalona przez członków SS i SA żydowska synagoga i zniszczony w rynku sklep Siednerów. Cmentarz żydowski położony poza miastem był systematycznie dewastowany po1955 r. po opuszczeniu domu przycmentarnego przez rodzinę ostatniego grabarza i konserwatora tego miejsca. W wyniku zlikwidowania w dniu 1 kwietnia 1939 roku prowincji górnośląskiej po wybuch II wojny Światowej 1.IX.1939r. powiat dobrodzieński ponownie połączono z powiatem lublinieckim, który włączono do Rzeszy. W tym czasie w okolicznych lasach stacjonowały dywizje pancerne gen. Reichenau, gotowe do uderzenia na Polskę. W okresie wojny nie zaszły w Dobrodzieniu znaczące zmiany. Zginęło natomiast, co najmniej 318 powołanych do wojska mieszkańców Dobrodzienia.

Dnia 21 stycznia 1945 roku po kilkugodzinnym ostrzale, do miasta wkroczyły wojska radzieckie pod dowództwem generała-pułkownika D. Gusiewa. Wskutek działań wojennych i umyślnych podpaleń zniszczonych zostało 69 budynków, a 9 uszkodzonych. W myśl międzynarodowych umów i postanowień poczdamskich Dobrodzień znalazł się w granicach Polski, w powiecie lublinieckim, w województwie katowickim. W tym czasie było tu zaledwie 1050 mieszkańców. Dnia 15 kwietnia 1945r. komendantura Armii Czerwonej przekazała miasto polskim władzom administracyjnym. Komendantem został major Makarow, a władzę przejął burmistrz mgr Józef Ćmok. Przewodniczącym Prezydium Miejskiej Rady Narodowej wybrano Teodora Walczaka. Proboszczem parafii p.w. Św. Marii Magdaleny był wtedy ks. dziekan Jan Gładysz. W maju 1945 r. w Dobrodzieniu osiedliła się liczna grupa repatriantów z podlwowskich Barszczowic i kilka rodzin z województw centralnych. W 1946 roku miasto liczyło już 3277 mieszkańców. Rzemieślnicy, pracownicy różnych zakładów przystąpili do odbudowy miasta. Dnia 12 października 1947 r. otwarto odbudowaną szkołę przy ulicy Oleskiej, w której umożliwiono naukę 810 dzieciom. W latach następnych wybudowano bloki przy północnej i południowo-zachodniej pierzei rynku w miejscu zniszczonych budynków, w 1949 roku powstała Rolnicza Spółdzielnia Produkcyjna „Jedność”. W latach 1950 -1960 wyremontowano albo wybudowano szkoły w Szemrowicach, Bzinicy i Pludrach. Od roku 1953 rozpoczął działalność Państwowy Ośrodek Maszynowy w Dobrodzieniu, a od 1955 roku przez kolejne lata powstawały Dobrodzieńskie Fabryki Mebli, osiedle mieszkaniowe im. Sikorskiego, Dom Nauczyciela, obiekty handlowe Spółdzielni „Samopomoc Chłopska” oraz basen na wolnym powietrzu i bloki mieszkalne przy ulicy Solnej (1964). W latach1962-1965 wybudowano w Dobrodzieniu szkołę podstawową - „Tysiąclatkę” przy wsparciu finansowym Polonii Stanów Zjednoczonych, pomocy miejscowych zakładów pracy oraz dużym zaangażowaniu organizacyjnym Jana Gindy, późniejszego wieloletniego dyrektora tej placówki. Dom Kultury otwarto 19.VII.1971 r. a stadion sportowy w roku 1977. Etapami w latach 1963, 1977 oraz 1982 – 1989 rozbudowywano Zespół Szkół Rolniczych w Gosławicach. W 1975 r.  Dobrodzień znalazł się w województwie częstochowskim. W latach osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych oddano jeszcze do użytku bloki mieszkalne przy ulicy Reymonta i Chłopskiej. W roku 1980 roku grupa inicjatywna pracowników oświaty założyła N.S.Z.Z „Solidarność”, który został rozwiązany z mocy dekretu o stanie wojennym (13.XII.1981). W 1983 r. z inicjatywy A. Franczoka powstało Dobrodzieńskie Towarzystwo Regionalne, którego celem zasadniczym było upowszechnianie wiedzy o regionie.  Wydaliśmy dwa zeszyty historyczne ( w 1984 i 1987 r.) zawierające opracowania wybranych fragmentów naszej przeszłości. Obecnie ( od 1993 r.) te założenia spełnia pismo samorządowe „Echo Dobrodzienia i okolic”. W każdym numerze tego dwumiesięcznika zamieszczamy teksty historyczne. Na szczególną uwagę zasługują opracowania Edwarda Goszyka, który systematycznie odkrywa przed nami nieznane fakty historyczne. 

W wyniku obrad „okrągłego stołu” (6.II. - 5.IV.1989) rozpoczął się nowy okres w dziejach Polski. W tym czasie przemian ustrojowych na stanowisko burmistrza wybrano mgr Bożenę Kalicką (od 1990 do 1991), a mgr inż.  Bernarda Gaidę - na stanowisko przewodniczącego rady miejskiej (1990 - 1998). Od 30.VIII.1991 r. funkcję burmistrza pełnił inż. Zygfryd Seget, a po jego śmierci (16.V.2002 r.) na stanowisko burmistrza wybrana została mgr Lidia Kontny – dotychczasowy sekretarz. W maju 1990 roku zainicjowało swoją działalność Towarzystwo Społeczno – Kulturalne Niemców na Śląsku Opolskim. Członkowie T.S.K.N. czynnie uczestniczą w życiu społecznym, zasiadają w Radzie Miejskiej i Radzie Powiatu. Na wiązano bliższą współpracę (istniejącą od 1957 r.) z niemieckim miastem Haan położonym w Nadrenii -Westfalii. Dnia 1 stycznia 1999 roku w wyniku zmian w podziale administracyjnym kraju Dobrodzień powrócił na Ziemię Opolską.  Minioną dekadę cechował szybki rozwój miejscowych zakładów meblarskich, intensywna rozbudowa infrastruktury technicznej gminy m. in. sieci wodociągowej, kanalizacyjnej z oczyszczalnią ścieków, drogowej i telefonicznej, o czym informujemy szerzej na stronie „Inwestycje”. Obecnie w gminie w zakresie produkcji, usług i handlu prowadzi działalność około 500 podmiotów gospodarczych. W tym czasie, w ramach działalności Dobrodzieńskiego Ośrodka Kultury i Sportu kierowanego przez Stanisława Górskiego zorganizowano również wiele imprez kulturalnych o zasięgu regionalnym i ogólnopolskim. Dobrodzień wchodzi w nowy wiek z nadzieją na szybszy rozwój w różnych dziedzinach działalności gospodarczej i społecznej.


(tekst: Paweł Mrozek)




 poleć naszą stronę www

 

Urząd Miejski, 46-380 Dobrodzień, ul. Plac Wolności 1, tel.: (34) 35 75 100, faks: wew. 30, email: urzad@dobrodzien.pl

ostatnia modyfikacja: 2012-01-31 08:51:55